C: Doe het zelf: Mosterd

Bij ons in huis liggen de smaken niet helemaal op één lijn. Zo is m'n man niet zo'n fan van scherp en pittig. (Schimmelkazen weigert hij pertinent, maar ook geitenkaas is vaak al teveel van het goede. Mierikswortel en pepertjes idem en helaas óók mosterd.) Ik daarentegen hou er wel van op z'n tijd, maar eet het sinds we samenwonen dus veel minder dan daarvoor. Zo gaat dat kennelijk, uit gemak eet je toch de dingen die je alletwee lekker vindt.
Maar daar is inmiddels verandering in gekomen sinds ik de afgelopen maanden met m'n allergeen-vrije dieet zit (glutenvrij, koemelkvrij, sojavrij, eivrij) en dus vaker toch al met aparte pannen voor ieder in de weer ben. Zo zoetjes aan vinden de scherpere smaken hun weg terug in mijn gerechten, allemaal blij!

Vandaag een blogje over de mosterd want dat is zo makkelijk om zelf te maken, en ook leuk want het is net een beetje toveren. Je kunt het zo mild of scherp maken als je zelf wil... als je tenminste wat foefjes kent.

Mosterd-foefjes, wat moet je weten:

• Mosterd wordt gemaakt met mosterdzaadjes en daar zijn 3 soorten/kleuren van. De gele (of witte) mosterdzaadjes (Sinapsis alba) zijn het mildst. De bruine mosterdzaadjes (Brassica juncea) zijn al wat pittiger en de zwarte mosterdzaadjes (Brassica nigra) zijn het heetst. De keuze welke kleur zaad je neemt bepaalt al voor een groot deel hoe je mosterd gaat uitpakken. Nu moet ik wel zeggen dat zwarte mosterdzaadjes over het algemeen amper gebruikt worden in het mosterd-maken, te scherp. Gele en bruine zaadjes (of het poeder ervan) zijn ook veel makkelijker te koop. (Toko's hebben vaak grotere verpakkingen en zijn relatief goedkoper dan de kleinere zakjes uit de gewone supermarkt.)

• Feitelijk heb je voor het maken van een heeele simpele mosterd alleen mosterdpoeder en water nodig. Pas als de mosterdzaadjes gekneusd of gemalen worden komen de inwendige werkzame stoffen vrij, en die reageren met het water wat de typische pittige mosterdsmaak teweeg brengt. Koud water triggert deze chemische reactie, hitte tempert het. Dus als je in je recept gebruik maakt van koud water dan wordt de mosterd pittiger dan als je kiest voor warm/heet water. Ook als je klaar bent met alle ingrediënten en het mengsel dan nog even verwarmt, voor het in het potje gaat, wordt de mosterd milder.

• De chemische reactie tussen het mosterdpoeder en het water is een vluchtige reactie dat niet lang standhoudt. Door een zuur (zoals azijn) aan het mengsel toe te voegen 'stabiliseert' de reactie van dat moment en zal de smaak daarna niet meer verflauwen. Het moment waarop je het zuur toevoegt geeft je dus speling in de scherpte van de mosterd. Je kunt dat meteen tegelijk met het water doen voor een milde variant, of de chemische reactie tussen het mosterdpoeder en het water even de tijd geven om op volle kracht te komen, dat gebeurt meestal na 10-15 minuten.

• Mosterd is niet meteen op smaak. Er kunnen wel allerlei ingrediënten worden toegevoegd om de mosterd verder 'op smaak' te brengen, maar de kern van de mosterd zelf heeft tijd nodig om te ontwikkelen. Voor de ongeduldigen onder ons minimaal 12 uur, maar een paar dagen is eigenlijk beter voor het dus echt te beoordelen is. In eerste instantie is het te bitter en niet echt lekker. Maak mosterd dus op tijd. Schrijf goed op wat je hebt gedaan want het kan dus wel een paar pogingen duren voor je een echt lekker recept te pakken hebt met al die variabelen.

Mosterd-tips uit eigen ervaring:

Ik wil mezelf niet meteen als de grootste mosterd-expert profileren, maar ik heb er in de loop van de jaren al wel een aantal potjes opzitten. Een paar tips.

• Een elektrische koffiemolen is heel erg handig als je zelf hele zaadjes wil vermalen. Heb je die niet koop dan liever meteen mosterdpoeder want in een gewone keukenmachine is het haast onmogelijk droge hele zaadjes tot poeder te krijgen. Er is trouwens wel de mogelijkheid om de hele mosterdzaadjes een paar dagen (minimaal twee) in water te weken zodat ze zachter worden en wel makkelijker in een blender zijn te pureren. Je moet dan wel nóg eerder je mosterd voorbereiden eer het eetklaar is uiteraard.
• Je kunt smeuïge mosterd maken (van alleen het poeder) of grove mosterd (dan zitten er ook hele of licht gekneusde zaadjes tussen.) Zelf vind ik smeuïge of grove mosterd lekkerder als je een mix van gele én bruine zaadjes gebruikt, dat smaakt minder vlak. Voor een smeuïge mosterd maal ik een mix van geel en bruin tot een poeder (meer geel dan bruin) en voor een grove mosterd gebruik ik vaak geel mosterdpoeder met gekneusde bruine zaadjes.
• Er kunnen allerlei ingrediënten bij om de mosterd karakter te geven. Zelf vindt ik een beetje honing erbij erg lekker, maar het kan haast van alles zijn. Verse of gedroogde kruiden (dille, dragon, rozemarijn, karwij etc.) gesnipperde knoflook of mierikswortel, een sjalotje of uitje, tabasco, worcestershire saus, noem maar op. Zelfs vruchten worden wel eens gebruikt. Ook de azijn die je gebruikt kan verschillen. Vaak wordt witte wijnazijn gebruikt, maar appelciderazijn, rode wijnazijn of azijn geïnfuseerd met kruiden kan ook.
• In principe is mosterd haast oneindig houdbaar. Maar voor de zekerheid plak ik er zelf wel een uiterste houdbaarheidsdatum op, aangezien het zelfgemaakt is in een gewoon keukentje. Een half tot één jaar is geen probleem. Op het etiket schrijf ik altijd wanneer de mosterd is gemaakt. De maand en het jaartal.
• In de winkel is mosterd trouwens vaak veel geler van kleur. Dat komt omdat er een klein beetje kurkuma (geelwortel) aan wordt toegevoegd en dit is puur voor optische redenen. Als je zelf wat kurkuma wil toevoegen gebruik dan niet teveel want de smaak gaat al snel overheersen. 

Aan de slag:

Dit is een voorbeeld van een recept zoals ik het wel eens maak. Een grove honing-mosterd, niet te scherp en een beetje zoet. Op internet zijn er natuurlijk allerlei varianten te vinden dus kijk wat je zelf lekker lijkt. Misschien helpen de stappen hieronder je alvast op weg.

In een elektrische koffiemolen maal ik ongeveer 70 gr. geel mosterdzaad tot poeder. (Dat is ongeveer 7 eetlepels). Dat duurt maar een paar seconden trouwens, dat malen.

In een vijzel kneus ik 4 eetlepels bruin mosterdzaad. Dat doe je door zachtjes te drukken en draaien, niet door te stampen want dan vliegen de zaadjes alle kanten op, net vlooien. Het lijkt op bovenstaande foto alsof er ook geel zaad bij zit, maar dat is niet zo. Dat is het binnenste van het bruine zaad.

De gekneusde zaadje gaan bij het poeder in een grotere kom en daar komt ongeveer 100 ml. water bij. Ik gebruik redelijk heet water want wil de mosterd wat milder maken.

Op het moment dat het water erbij gaat en het mengsel goed doorgemixt is, hou ik de tijd in de gaten door een kookwekkertje op max. 15 minuten te zetten. Dit hoeft niet. Als ik de mosterd helemáál mild wil hebben las ik geen wachttijd in maar ga gelijk door met de volgende stap. Persoonlijk vind ik het echter wel makkelijk om tussendoor wat tijd te hebben, om bijvoorbeeld het potje alvast te steriliseren of de volgende stap klaar te zetten.

In een ander kommetje mix ik 3 eetlepels azijn (nu witte wijnazijn geïnfuseerd met vlierbloesem, (zie hier)) met 3 eetlepels honing en 1 theelepel zout. Dat zout werkt als smaakversterker en conserveermiddel. En giet dat erbij als het kwartier voorbij is. (In deze fase kun je eventueel ook extra ingrediënten, zoals kruiden, gaan toevoegen.)

Nog even goed doorroeren zodat alles één geheel wordt..

..en het kan in een gesteriliseerd potje. Klaar ben je! Of nou.. een paar dagen geduld voordat je het dus lekker kunt gaan eten..dat wel.

Het recept op een rijtje:

-70 gr. geel mosterdpoeder

-4 eetl. bruin mosterdzaad (licht gekneusd)

-100 ml. water (koud of warm)

Samen mengen tot een pasta en eventueel 10-15 laten rusten om op volle sterkte te komen

-3 eetl. azijn (opt. rode, witte wijnazijn/ appelciderazijn)

-3 eetl. honing (kun je ook weglaten, minder zoet)

-1 theel. zout

-Optioneel max. 1 theel. kurkuma voor de gele kleur. (Heb ik nu niet gedaan.)

Zelf mosterdzaad kweken?

(Voor de moestuinders onder jullie.) Dat kan! Vooral het gele mosterdzaad wordt verkocht en gebruikt als groenbemester. Het kan redelijk laat (t/m september) gezaaid worden en dat is voor een groenbemester handig want dan hou je geen bruikbare grond bezet tijdens het groeiseizoen..maar niet als je zaad wil, dan zul je echt vroeger (april) moeten zaaien voor zaadoogst in september. (Hou er trouwens rekening mee dat gele mosterd niet opgevolgd kan worden door koolgewassen vanwege gevoeligheid voor knolvoet.) De plant zelf kan niet tegen vorst en vriest bij het minste nachtvorstje al dood.

M: vakantie-inspiratie uit Frankrijk

 

Net terug uit de Cevennen, met dorpjes als hierboven en soms nog veel kleiner, was het weer genieten in een gebied dat nog uit weinig toerisme bestaat. We reden daar rond en vroegen ons soms daadwerkelijk af waarom mensen nu net daar nog een huis hadden gebouwd. In the middle of nowhere, wat prachtig is voor een vakantie of in de zomer, maar wat misschien toch wat anders wordt in de herfst en winter met regen, onweer of sneeuw. Wel had iedereen als het ook maar even kon een eigen moestuin. Niet mooi aangelegd, vaak met plastic greenhouses en recht toe recht aan. Duidelijk om zoveel mogelijk opbrengst te krijgen. Veel mensen die aan huis al een stalletje hadden met eigen oogst die ze verkochten. Meer dan eerdere jaren en wat ons verteld is dat ook de crisis daar flink had toegeslagen en dat de mensen wel moesten. Maar ook in elk piepklein dorpje stond eens per week een groentemarktje. Een sociaal gebeuren waar mensen uit de weide omgeving echt hun inkopen deden en waar wij graag stopten als we er een zagen. 

En dan de spullen die ze verkochten, de mensen waren erg vriendelijk en behulpzaam, het zag er zo mooi uit, het rook heerlijk, het smaakte al erg goed als we het zelf op ons campingstelletje klaarmaakten, en de keren dat we bij een echte franse (thuis)kok hadden gegeten was het voortreffelijk. Echte producten, zo voelde het, gevoed met veel zon en liefde.

 

 

Een moestuin was al leuk, maar nu heb ik er even weer meer zin in! Vandaag gaan kijken hoe het met mijn eigen moestuin staat na 3 weken zon en regen hier,  hoe akelig groot de courgettes zijn geworden, of een moestuinbuurman de coloradokever de baas is gebleven, of er nog bramen staan die een andere buurman mocht plukken zolang wij weg waren, de bonen, de prei, de sla, bloemkool, bietjes en... Oh, ik ga gauw kijken!

C: Mid-zomer moestuin

Maf, ik besef me nu ik dit schrijf pas dat 'mid-zomer' eerder lijkt te verwijzen naar de mid-zomer van mid-zomernacht, de zonnewende. Maar dat valt juist helemaal aan het begin van de zomer, en niet in het midden!! Dus een beetje verwarrend is het misschien wel. In dit wandelingetje door de moestuin heb ik het echter over het midden van het zomerseizoen, begin augustus. We zijn op de helft al lijkt het er met al deze regen eerder op alsof we al een klein beetje op het eind van de zomer zitten, herfstig en nat. Niet de meest zonnige foto's dus. Het is niet anders.
In deze reeks is het 't vierde wandelingetje van het jaar, begonnen in de lente, mid-lente, zomer en nu dus mid-zomer. Hoe staat de moestuin er nu bij en ben ik nog iets opgeschoten?

Kleine terugblik naar anderhalve maand geleden en nu. Wat opvalt is dat de tuin een stuk voller is geworden. De warme zomerzon en de enkele frisse regenbuien tussendoor hebben de tuin in een groeispurt gejaagd. Het was haast niet bij te houden! Veel van m'n werkzaamheden beperkten zich tot het bijhouden van het onkruid en het oogsten van alle gewassen. Het was vaak ook te warm om meer te doen eigenlijk.
Toch is de tuin niet op haar volst nu, er zijn alweer gaten gevallen op plekken waar de oogst al weggehaald is. Daar moet nog iets nieuws komen, een tweede (soms derde) beplanting of een groenbemester.

In het linkerstuk liggen de rotatiebakken met de klassieke groepen. Peulgewassen, aardappelen, wortelgewassen, vruchtgewassen, bladgewassen, koolgewassen en aardbeien. Het merendeel kwam laat op gang vanwege de gulzige slakkenvraat deze lente en het feit dat ik pas laat ging uitplanten vanwege alle drukte. Dus wellicht had er wat meer oogst vanaf kunnen komen maar eigenlijk vind ik het allang prima zo. We hebben meer oogst dan we bij kunnen houden en verder is er weinig last van vogels of ziekten dit jaar.
En er is een hek gekomen! Het staat nog niet helemaal officieel vastgeschroefd, maar het staat er alvast! Best een groot lomp ding van ruim 3,5 meter, maar ik kon 'm gratis meenemen en heb 'm helemaal in m'n eentje in m'n handige autootje naar de volkstuin weten te verslepen. Een zweetklusje wel maar wat een voldoening! Ik vind 'm prachtig bij de tuin passen en het lijkt meteen meer 'af'.

Het rechterstuk ziet er heel wat leger en opener uit. Helemaal vooraan hadden de knofloken gestaan en nadat die eruit gingen ben ik de grond weer gaan opschonen en afdekken in voorbereiding voor een volgend project. Namelijk het maken van een hügelbed, de eerste stappen zijn inmiddels al gezet (Daar ga ik gauw veel meer over vertellen, even geduld nog.)
De middelste bak van de 'kruidentuin' is ook weer een stuk leger. Dat stond helemaal vol met wilde planten van een bijenmengselmix. Waren de bijtjes vroeg in het seizoen heel blij mee want het zoemde en leefde er tierig. Maar om te voorkomen dat de mix zich massaal zou uitzaaien heb ik het, voordat het zaad ging schieten, weer weggehaald. Ik zet er nu zolang wat extra koolgewassen in, voor winter-kippenvoer! Er bloeit inmiddels ook meer dan genoeg ander spul voor de bijtjes!

Nog steeds aan de rechterkant, maar nu achter de 'kruidentuin' is de groeispurt het ergst ingeslagen. Kijk maar eens hoe het er een dikke maand geleden ook alweer uitzag:

Niet te herkennen toch? De pompoenen kruipen overal tussendoor en overwoekeren de maïs helemaal. Ook de dubbele compostbak is amper nog te zien of te bereiken! Hier en daar steekt een pompoen-armpje zelfs het pad al over. Ik laat ze lekker gaan. Je kunt pompoenen snoeien zodat ze wat meer binnen de perken blijven en ook minder, maar grotere, vruchten geven. Maar ik heb liever meer en kleinere pompoenen dus ik laat ze lekker woekeren.
Achter de pompoenen staan de tomatillo's, aardperen en de boomspinazie te pronken. Ze onttrekken de mooi beschilderde kas haast uit het zicht, maar die extra schaduw is niet erg. Er komt meer dan genoeg zonlicht van boven.

En in de kas zijn de beschilderingen nog steeds goed te zien. Tomaten, paprika's, aubergines en komkommer staat erin. En eigenlijk geeft alleen de komkommer nog geen vruchten, terwijl die het vorig jaar juist zo goed deed. Ach ja.. het was sowieso al geen komkommertijd deze zomer!

Tot slot het stukje links naast de kas, waar de herfstframbozen staan. Daar is het nu volop oogsten! En elke keer gaan er ook wat koolblaadjes mee naar huis voor de kippen. Vinden ze superlekker, net als wat bietengroen. Die palmkolen hebben een tijd onder gaas gestaan om ze te beschermen, maar dat had ik vervolgens weer nodig voor de preiplantjes. Het is soms rouleren met de spullen die je hebt in de hoop dat het allemaal goed gaat.

Conclusie:

Ik ben eigenlijk heel tevreden met m'n mid-zomer moestuin dit jaar. Al is er nog stééds geen koude bak gekomen zoals op m'n to-do-lijstje stond. (De zoete aardappelen staan nu dus maar in m'n eigen achtertuintje waar ze hopelijk ook gelukkig zijn.) En er is ook nog geen hekje voor het linkerdeel van de tuin, of zelfs een poortje. Ook heb ik al tijden een prachtig opknap-bankje in de wacht staan waar ik nog geen seconde naar omgekeken heb.. en is het aanpakken van de wildernis achter de kas sowieso al naar de herfst of naar volgend voorjaar verschoven. Te warm, te loom, te laks.
Loslaten is ook een kunst! De zomer is zo heerlijk relaxt verlopen en dat is puur genieten. Om de zoveel dagen fietste ik via bospaadjes en langs oude boerderijtjes naar de volkstuin. Daar deed ik dan een inspectierondje. Een beetje snoeien, dieven, opbinden, uittrekken, schoffelen, water geven, mesten.. net wat nodig was. Even bijkletsen met de buurtuinders, en dan de oogst van de dag verzamelen. Een beetje voor mezelf, een beetje voor de kippen, een beetje om weg te geven of te ruilen. Met een volle fiets weer richting huis (waar de kippen al héél snel een pavlovreactie ontwikkelden.."fiets staat gelijk aan lekkers" haha)
Het harde werken is weer voor andere tijden. Als het weer weer wat koeler (wel droger) en het leven gestructureerder wordt. Zo houdt ik mezelf voor ; )

C: Groen Berlijn

Net terug van een lang weekend Berlijn. Het was m'n eerste bezoek en ik wilde het al een hele poos want ik hoorde er zoveel positieve verhalen over. Nu is een lang weekend natuurlijk veeeeel te kort, toch kun je in die korte tijd een hele hoop dingen zien want het is zo divers en bruisend daar! Veel cultuurhappen stond op het programma, maar óók een beetje moestuinen. 

Pardon? Moestuinen midden in Berlijn? 

Jawel! En ook een beetje permacultuur zelfs. Kijk maar..

Prinzessinengarten

Een mooi initiatief is deze stadstuin op Moritzplatz, Kreuzberg wat nu al 5 jaar bestaat. Een stuk vrijstaand terrein van 6000 m2 is daar omgezet in een gigantische groene oase midden in de stad. Het heeft een mobiele opzet dus alles wordt verbouwd in kisten, potten, zakken etc. Flexibel én onafhankelijk, want je bent niet gebonden aan de plaatselijke (vaak vervuilde) stadsgrond.

Het is een openbare plek waar je ook terecht kunt voor een hapje en een drankje (van o.a. verse oogst uit de tuin), workshops of het winkeltje (boeken, planten, zaad etc.) En toen wij er rondliepen was er ook het maandelijkse recycle-project aan de gang. Mensen die daar ter plekke aan het werk zijn om spullen en materialen te recyclen in nieuwe producten. Een erg gezellige en ongedwongen sfeer hing er daar. We hebben er dus ook een poosje rondgehangen, plantjes en mensen kijken, bietensapje drinken, uitrusten en bijkomen. En als je bijgetankt bent stap je zo Berlijn weer in!

Eerste impressie bij de entree

Irrigatie-systeem voor de vele bakken met groen

Talloze bakken met de waterslangen van het irrigatiesysteem

Aardappelplanten in zakken en een recycle-kas met tomaten

Allerlei klimgroenten en  hun gerecyclede ophangsystemen van pellets.

Buizensysteem met aardbeiplanten

Het planten-winkeltje

De eerste 'schoonmaakploeg' van het restaurant, blije musjes!

Insectenhotel voor de solitaire bijtjes

Eigen honingbijtjes op het terrein, zowel in kasten als in een holle boomstam.

Zeker de moeite van een bezoekje waard als je er toch bent en iets anders wil dan de talloze cafeetjes daar! Lees meer op hun website. (Klik hier voor de link)

Café Botanico

Een ander leuk bezoekje is dat aan café Botanico. Een klein en informeel eetplekje waarbij vooral gekookt wordt uit eigen permacultuur-tuin. Die desbetreffende tuin ligt een stukje verder naar achteren en kun je (op verzoek) ook bekijken. Tenminste, ik mocht er rustig in rondlopen, al las ik op de site dat ze er officiële tijden voor hebben (maar dat is dan misschien voor mensen die daar niets eten?)  Ik at er trouwens de "Garten-Teller" van het menu, het tuin-bord. Groener is het in Berlijn volgens mij niet te krijgen! Vol met linzen, kikkererwten en bonen aangevuld met seizoensgebonden tuingroen. De rest van de gerechten zijn meer Italiaans.

Het informatiebord bij de ingang van de achtertuin

In eerste instantie lijkt het één wildernis

Maar al gauw zie je slingerpaadjes de diepte van de tuin inlopen

Naar rustieke hoekjes vol groenten en kruiden

Alle plantjes hebben een bordje erbij staan

Met daarop naam en toepassing van de desbetreffende plant. Hier een aromatische kervel.
(Für deftige Suppen staat er op deze. Deftige soepen? Haha, nee daar bedoelen ze stevige soepen mee.) 

Ook hier hebben ze eigen honingbijtjes in de tuin. Vreemd genoeg geen kippetjes, die miste is een beetje.

En een kikkerpoeltje waar de regenpijpen op uitkomen. 

De tuin ligt verstopt en verscholen achter de hoge gebouwen. De omgeving laat verder niet vermoeden dat er zo'n paradijsje aanwezig is, een echte verrassing! Lees meer op hun website (Klik hier voor de link)

Dusss, mocht je toevallig nog een reisje naar Berlijn plannen en je hebt ruimte voor een vleugje ongedwongen groen erin, naast alle andere geweldige dingen die de stad te bieden heeft? Dan zijn dit mijn bescheiden aanraders. Je weet nooit of het ooit van pas komt toch?

C: Permacultuur in de moestuin

Ik ben erg geïnteresseerd in permacultuur en probeer zoveel mogelijk elementen daarvan te integreren in mijn eigen (moes)tuin. Op internet is er ontzettend veel over te vinden. Video's, foto's en artikelen over allerlei aspecten van de permacultuur. Maar vaak wel heel ruim genomen. De tuinen die je daar voorbij ziet komen... man, dat lijken hele landgoederen aan huis. Fijn als je dat hebt, maar ik heb niet zoveel aan het indelen van de tuin in zones waar rekening wordt gehouden met boomgaarden en poelen enzo.
Vandaar dat ik zo blij werd van het volgende boek: "The vegetable gardener's guide to permaculture" van Christopher Shein en Julie Thompson. Met andere woorden, permacultuur specifiek voor de moestuin. Kijk, daar heb ik iets aan!

Ik verkeerde namelijk een heel klein beetje in een soort "identiteits-crisis" qua moestuin. Want als ik de plaatjes op internet mag geloven dan ziet de standaard permacultuur moestuin er ongeveer als volgt uit:
Mooie weelderige volle groene tuinen waarin romantisch kronkelende paadjes verdwijnen. Ogenschijnlijk chaotisch, want alles staat ongeordend maar met een vanzelfsprekendheid door elkaar. Vooral véél organische materialen en vormen. Liefst nog wat kippen erbij die gemoedelijk op de achtergrond lopen. Foto's die vaak in de avondzon zijn genomen, waarbij het warme strijklicht voor nóg meer loom gevoel zorgt. Je hóórt de bijtjes bijna zoemen en het liefst wil je meteen met blote voeten die foto binnenwandelen en neervlijen tussen het groen voor een klein dutje.  Zucht.

Ondanks dat ik echt een enorme zwak heb voor dit soort tuinen en écht dacht dat ook in mijn moestuin de keyhole-gardens en kruidenspiralen een plek zouden vinden, werd het daarentegen toch vrij traditioneel van opzet, met rotatiebakken netjes op een rij. De basis is helemaal niet organisch maar vooral geometrisch en hoekig. Geen kronkelende paadjes, geen kippen op de achtergrond en zeker géén dutjes!!
Ik voldoe dus niet aan het cliché beeld, voldoe ik dan ook niet aan de inhoud?!?

Ah, daarop geeft dit boek antwoord en houvast door middel van de 12 principes waarop permacultuur gestoeld is. Hoe je dat invult voor je eigen moestuin is afhankelijk van hoe jij er zelf tegenover staat,  dus hoe je eigen omgeving, middelen, kennis, mogelijkheden etc. zijn.
Maar voor ik die 12 principes uit de doeken doe zal ik eerst heel kort uitleggen wat permacultuur ongeveer inhoudt en waar het voor staat.

Permacultuur is breed toepasbaar, maar in alle gevallen staat het vooral voor een systeem om samenwerking met de natuur gericht op duurzaamheid voor mens én natuur te bewerkstelligen. Natuurlijke ecosystemen (zoals bijvoorbeeld bossen) worden daarbij als model genomen. Zorg voor de aarde en zorg voor elkaar zijn belangrijke ethische peilers. In de uitvoering voor de moestuin heeft het verder veel raakvlakken met ecologisch moestuinieren in de zin dat je met respect voor alles wat groeit en bloeit en leeft omgaat. (Al is bij de permacultuur wellicht iets meer nadruk op meerjarige overblijvende gewassen. (Meerjarige groenten, fruitstruiken, bomen)). Het verrijken van de grond, spreiden van risico's, bio-diversiteit in gewassen, natuurlijke bestrijding van plagen etc. zijn allemaal facetten waar je bij het tuinieren mee te maken krijgt.

De 12 principes volgens het boek:

1: Observeer

Kijk goed naar je tuin en de omgeving. De invloed van het klimaat en de seizoenen bepaalt voor een groot deel een gunstige ligging en indeling. Waar komt de heersende windrichting vandaan, hoe is de ligging t.o.v. de zon. Welke gewassen zijn geschikt voor het klimaat waar je in zit, en voor de grondsoort die voorhanden is. De directe omgeving speelt ook mee, bijvoorbeeld d.m.v. inkijk, geluid en dieren waar je rekening mee wil/moet houden. Deze informatie is uiteraard plaatsgebonden en maakt jouw moestuin al anders dan die van iemand anders.

2: Energie opvangen en bewaren

Om zo duurzaam mogelijk met energie om te gaan is het belangrijk dat je het kunt opslaan of bewaren voor schaarse tijden op lange of korte termijn. Denk bijvoorbeeld aan het opvangen van regenwater voor drogere perioden. Of het plaatsen van een kas voor meer en langer warmte. Maar ook het bewaren van voedsel voor de wintermaanden valt hieronder (drogen, inmaken, pekelen, wecken, inkuilen etc.)

3: Oogst

Je hebt een moestuin voor de oogst uiteraard, daar is veel van je inzet op gericht. Maar in de permacultuur is het begrip 'oogst' breder dan dat. Ook door het delen van kennis, ervaring, energie is er iets wat je kunt oogsten. Delen ís oogsten. Samenwerkingsverbanden, informatieve bijeenkomsten, kennis van andere culturen zijn allemaal bronnen waar je onderling iets te geven en te krijgen kunt hebben.

4: Wees onderdeel van een schakel

Zie je eigen moestuin, of plekken waarvan je oogst, niet als iets van nu, maar als onderdeel van een langere schakel. Een 'erfenis' van vorige bezitters (voorouders) dat je later weer doorgeeft aan nieuwe bezitters (kleinkinderen). Richt je dus ook op meerjarige gewassen. De boom waar je nu de vruchten van plukt is door eerdere generaties geplant, geef zo zelf ook weer erfenissen door. Dat hoeven niet alleen gewassen te zijn, ook het onderhouden draagt bij. Of bijvoorbeeld het verrijken van arme grond.

5: Gebruik hernieuwbare middelen 'renewable recources'

Het grote voorbeeld wat in het boek wordt genoemd zijn bomen. Multifunctioneel door de zaden, vruchten, schaduw, bladcompost, bouwmateriaal, energiebron, windkering, zuurstofproductie, mulch etc. Maar bovenal, hernieuwbaar. De energie ervan is niet uitputtelijk zoals bijvoorbeeld bij aardolie wel het geval is.

6: Produceer geen afval

Met andere woorden: Composteer. Al het 'afval' wat van de tuin afkomt kan weer omgezet worden in voeding en grondverbeteraar door het weer te composteren. Logischerwijs gebruik je dus ook geen gif in je moestuin.

7: Ontwerp van patroon naar detail

Hiermee bedoelen ze dat je in de moestuin patronen kunt nabootsen die in de natuur succesvol zijn gebleken. Als voorbeeld wordt hier de spiraal genoemd (zoals een slakkenhuis). Het zorgt in de tuin voor meer werkoppervlakte en de vorm biedt mogelijkheid om micro-klimaten te realiseren. De kruidenspiraal is een veel gebruikte toepassing in de permacultuur.

8: Integreer meer

Oftewel, combinatieteelt. Door de juiste gewassen bij elkaar te plaatsen zullen planten elkaar meer steunen in plaats van tegenwerken. Zo is de uitkomst groter dan de som der delen. En kun je dus meer planten op een kleinere oppervlakte kwijt die het samen toch goed doen, en dus meer oogst geven. (Voorbeeld hiervan zijn de "drie gezusters" Maïs, pompoen en bonen. Maïs zorgt voor steun voor de bonen, die op hun beurt weer veel stikstof vasthouden in de grond waar de pompoenen weer voordeel bij hebben. De pompoenen zorgen op hun beurt voor bodembedekking en dus onkruidbestrijding.)

9: Zorg voor kleine en langzame oplossingen 

Klein in de zin van kleinschalig. Geen grootse industriële aanpak wat gericht is op snelle scores, maar een moestuin die zo is ontworpen dat het uit meerdere kleinere facetten bestaat. Zoals eenjarigen naast meerjarigen (de nadruk vooral op meerjarigen.) Ook onderlinge zadenruil of het uitwisselen van de oogst met anderen zijn voorbeelden hoe je op kleine schaal voor oplossingen zorgt.

10: Diversiteit

Ga voor een polycultuur ipv een monocultuur in je moestuin. Dus liefst zoveel mogelijk variëteiten, ook per soort. Dat versterkt je positie als het om ziektes gaat waardoor de oogst dan niet helemaal verloren is. Niet alleen ziektes overigens. Ook periodes van droogte of juist nattigheid kun je beter aan als je meerdere variëteiten tegelijk kweekt. De tuin wordt er veerkrachtiger van.

11: Gebruik de ruimte

Maak slim gebruik van de ruimte die je hebt. Door de indeling en vorm ten eerste. Let daarbij op plantruimte t.o.v. loopruimte en ook op hoe zon- en schaduwgewassen zijn ingedeeld. Werk van laag naar hoog. En benut zoveel mogelijk grond.

12: Flexibiliteit en creativiteit

Het klimaat is veranderlijk, geen jaar is hetzelfde. Temperatuur, regenval, plagen.. probeer er mee samen te werken in plaats van proberen het te beheersen. 

Al met al doe ik het nog niet zo heel slecht. Ik heb héél goed de tuin geobserveerd voor ik begon, heb een kas en een regenton voor de giften van boven. En ik verwerk een gedeelte van de oogst voor barre tijden. Oogst die ik ook wel ruil of weggeef. Op de volkstuin is er altijd wel iemand met raad, en met een aantal buren houden we elkaar qua tuinbelevenissen op de hoogte van alle experimenten en voor- en tegenspoed, inclusief alle kennis die we daarnaast in huis hebben.

Je zit trouwens automatisch in een schakel als je op een volkstuin huurt. Mijn tuin heb ik overgenomen en zal ooit ook wel weer doorgegeven worden. In de tussentijd probeer ik de grond vruchtbaarder te krijgen en vervang ik fruitbomen die niet meer productief zijn. 

Alles wat ik tot nu toe aan materialen ingebracht heb, door het timmeren van de verhoogde bakken, was duurzaam hout, en ik composteer. Ik composteer veelvuldig! Met een officiële wormentoren en  2 kippen aan huis, een compostsilo en twee compostbakken en zelfs nog wormentorens ín de bedden op de tuin.. en ook nog de gewone GFT voor het bedenkelijke groen (lees: onkruidzaden en onkruidwortels) ben ik ruim voorzien!

Daarnaast pas ik uiteraard combinatieteelt toe en breng ieder seizoen steeds meer diversiteit in. Dat is een groeiend proces. En hoop ik van mezelf dat ik toch minstens wel flexibel en creatief ben! Kleinschalig ben ik in ieder geval zeker. Zelfs nog met ruimte voor groei want de tuin is nog steeds niet helemaal in gebruik.
Maar die patronen... tja, daarin lijkt mijn moestuin niet op een echte 'permie-tuin'. Ik weet ook niet waarom het er bij mij allemaal zo recht en hoekig uitkomt. Het was vooral praktisch om bij het maken van de verhoogde bakken van houten planken uit te gaan. En dan komt je al gauw op rechthoeken uit. En het idee van rotatiebakken vond ik ook erg overzichtelijk ook al is dat vooral een traditionele aanpak. Het bevalt me zo goed dat ik zelfs denk dat ik dat weer zo zou indelen als ik het over moest doen. Dus dat komt wel goed me die crisis!

Een leuk boek verder, met veel praktische tips over o.a. de basics van permacultuur, het ontwerpen van een moestuin, het verrijken van de grond, het kiezen van de gewassen (groenten, kruiden, bloemen, struiken en bomen), het opkweken vanuit zaad en hoe je gemeenschappelijke projecten op kunt zetten.
Bijna nét zo leuk als daadwerkelijk in de moestuin werken!